W obliczu kryzysu klimatycznego i rosnącej populacji ludzi na świecie, która do 2050 roku ma osiągnąć niemal 10 miliardów, niezbędne jest zintensyfikowanie produkcji żywności. Produkcja mięsa w znacznym stopniu przyczynia się do degradacji środowiska naturalnego, m.in. poprzez zużycie zasobów naturalnych i emisję gazów cieplarnianych. Z tego powodu, obecność owadów w diecie człowieka staje się tematem coraz szerzej dyskutowanym. Entomofagia, czyli jedzenie owadów, jest rozważana jako alternatywne źródło pełnowartościowego białka, które mogłoby zastąpić tradycyjnie spożywane mięso.
Czy owady mogą zastąpić mięso?
Owady mają duży potencjał, aby zastąpić mięso w naszej diecie, ponieważ ich produkcja jest znacznie wydajniejsza i bardziej przyjazna dla środowiska niż produkcja mięsa zwierząt gospodarskich.
Korzyści ekologiczne:
- Mniejsza emisja gazów cieplarnianych – hodowla owadów (takich jak larwy mącznika, świerszcze czy szarańcza) generuje do 100 razy mniej metanu w porównaniu do bydła czy trzody chlewnej, a emisja amoniaku jest około 10-krotnie niższa niż w przypadku świń.
- Mniejsze zużycie wody i paszy – owady są zimnokrwiste, co oznacza, że nie muszą zużywać energii z pożywienia na termoregulację, dzięki czemu są bardziej efektywne w wykorzystaniu paszy do przyrostu masy ciała. Świerszcze wykorzystują 12 razy mniej pożywienia niż bydło, 5 razy mniej niż świnie i o połowę mniej niż brojlery (kurczęta hodowlane). Niektóre firmy twierdzą, że produkcja owadów może zużywać nawet 0 litrów wody pitnej, ponieważ insekty są w stanie wykorzystać wilgoć z mokrej mieszanki owocowo-warzywnej.
- Mniejsze zapotrzebowanie na powierzchnię – fermy owadów nie wymagają przekształcania gruntów na pastwiska i mogą być zakładane pod ziemią lub na odpadach leśnych, co pomaga w ochronie lasów.
- Gospodarowanie bioodpadami – owady mogą być hodowane na odpadach organicznych (np. oborniku), co pomaga w zrównoważonym zarządzaniu bioodpadami i potencjalnie ogranicza emisję amoniaku.
Korzyści ekonomiczne:
- Niższa cena – ze względu na mniejsze wymagania hodowlane, cena produktów z owadów jest często niższa niż cena mięsa.
- Większa jadalność i strawność – aż 80% świerszcza jest jadalne i strawne, co jest dwukrotnie lepszym wynikiem niż w przypadku wołowiny.
- Łatwość hodowli – owady cechują się wysokim współczynnikiem rozrodczości, krótkim cyklem reprodukcyjnym i łatwością dystrybucji.
O jak odżywcze owady!
Owady stanowią bardzo wartościowe źródło składników odżywczych.
- Białko: Owady dostarczają pełnowartościowe białko, którego zawartość waha się od 5 do 77 g na 100g. Jego wartość odżywcza jest porównywalna do białka mięsa wołowego. Wszystkie analizowane gatunki owadów jadalnych były źródłem niezbędnych (egzogennych) aminokwasów, a ich strawność sięgała 80-90%.
- Tłuszcze: Skład kwasów tłuszczowych owadów jest zbliżony do tłuszczu drobiowego lub rybiego, jednak zawierają one większe ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które pozytywnie wpływają na pracę układu nerwowego, mają charakter przeciwzapalny i profilaktyczny w chorobach układu sercowo-naczyniowego.
- Błonnik pokarmowy: W przeciwieństwie do konwencjonalnych produktów odzwierzęcych, owady dostarczają błonnik pokarmowy w postaci chityny, która budową przypomina celulozę (z której zbudowane są rośliny) i wspomaga prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego.
- Witaminy i minerały: Owady są bogate w witaminy rozpuszczalne w wodzie (np. tiamina, kwas pantotenowy, biotyna, kwas foliowy) oraz niektóre składniki mineralne (magnez, miedź, żelazo, fosfor, cynk, selen i mangan). Ilość niektórych witamin, jak np. witaminy A w koniku polnym, może pokrywać dobowe zapotrzebowanie osoby dorosłej.
Dlaczego akceptujemy na talerzu krewetkę, ale świerszcza już nie?
Główną przeszkodą we wprowadzeniu entomofagii do diety Europejczyków są neofobia żywieniowa i uczucie odrazy (wstrętu).
- Wpływ kultury – postrzeganie żywności jest silnie kształtowane przez zwyczaje żywieniowe danej kultury. W kulturze europejskiej, w przeciwieństwie do Azji czy Afryki, owady zostały odrzucone jako środek spożywczy, częściowo w wyniku przejścia na osiadły tryb życia, rozwoju rolnictwa i udomowienia zwierząt, które dawały więcej korzyści niż owady. Religie monoteistyczne również wpłynęły na ograniczenie zasobów spożywanej żywności (np. Judaizm zakazuje spożywania owadów).
- Wstręt (odraza) – jest to emocja chroniąca ludzi przed spożywaniem szkodliwych substancji. Wstręt do owadów wynika z ich podobieństwa do patogenów (duża liczebność, szybkie tempo reprodukcji) oraz kojarzenia z chorobami i niehigienicznymi warunkami w których żyją. Odraza jest emocją nabytą – małe dzieci jej nie odczuwają. Dzięki czemu są bardziej otwarte na próbowanie niekonwencjonalnych pokarmów.
- Neofobia żywieniowa – to lęk przed nieznaną żywnością, objawiający się rezygnacją z jej próbowania. Chociaż neofobia zazwyczaj ustępuje z wiekiem, w Europie spożywanie owadów jest zjawiskiem nowym, w przeciwieństwie do krajów azjatyckich.
Warto jednak pamiętać, że wzorce żywieniowe potrafią szybko się zmieniać, czego przykładem jest akceptacja surowej ryby w postaci sushi lub popularność owoców morza.
Jak wprowadzać owady na Nasze stoły?
Proces normalizacji owadów w diecie wymaga przemyślanych działań.
- Edukacja i świadomość – kluczowe jest edukowanie społeczeństwa o korzyściach płynących z entomofagii, zwłaszcza o wartości odżywczej i pozytywnym wpływie na zdrowie. Przekaz najlepiej kierować do młodych dorosłych i osób w średnim wieku, często za pośrednictwem Internetu, ponieważ to oni są najbardziej otwarci na nową żywność.
- Zmiana formy podania – jesteśmy bardziej skłonni do spożywania produktów z owadów, gdy są one dla oka niewidoczne (np. w postaci mączki lub proszku). Atrakcyjna forma podania i walory smakowe również mają ogromne znaczenie.
- Rola ekspertów i kampanii – największym zaufaniem Polacy darzą osoby, z którymi mają bezpośredni kontakt. Dlatego w promocji powinni uczestniczyć dietetycy, pedagodzy i lekarze. Kampanie reklamowe w mediach, zawierające elementy edukacyjne, mogą przyczynić się do popularyzacji tego zjawiska.
- Cena – cena jest bardzo istotnym czynnikiem dla konsumentów. Wprowadzenie produktów z owadów na rynek w niższej cenie, niż produkty odzwierzęce, może być skuteczną strategią.
Podsumowanie
Owady jadalne stanowią przyszłość żywienia człowieka, oferując rozwiązanie problemów związanych ze środowiskiem i podażą białka w skali globalnej. Choć kulturowe bariery, wstręt i neofobia nadal stanowią wyzwanie, rosnąca świadomość ekologiczna i odpowiednie działania edukacyjne oraz marketingowe mają szansę znormalizować entomofagię. W Polsce rynek produktów z owadów, takich jak przekąski, mieszanki do falafeli, burgery czy pieczywo, już się rozwija. Sukces komercyjny zależy od tego, jak szybko konsumenci przekonają się do ich wartości odżywczej i smaku.
Zapraszamy!
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tym, jakie korzyści ma wprowadzenie owadów do Naszej diety oraz jak dzieci rozumieją ten temat, zapraszamy do wysłuchania najnowszego odcinka podcastu „Dzieci mają głos! a słowa mają MOC” pod tytułem “Czy kiedyś będziemy jeść robaki?”.
Źródła:
Olejniczak T. 2009. Innowacja produktowa jako determinanta zachowań konsumentów na rynku żywności wygodnej. Rozprawa doktorska. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu.
Dąbrowska A., Babicz-Zielińska E. 2011. Zachowania konsumentów w stosunku do żywności nowej generacji, „Hygeia Public Health”, nr 46(1).
Jeżewska-Zychowicz M., Babicz-Zielińska E., Laskowski W. 2009. Konsument na rynku nowej żywności. Wybrane uwarunkowania spożycia. SGGW. Warszawa.
Kołczyńska M. 2015. Zaufanie do instytucji państwowych. Polskie Badanie Panelowe POLPAN. ISBN 978-83-64835-28-5.
Bartkowicz J. Owady jadalne w aspekcie żywieniowym, ekonomicznym i środowiskowym. Handel Wewnętrzny 2018; 2(373): 77-89.
van Huis A., Itterbeeck J., Klunder H., Mertens E., Halloran A., Muir G., Vantomme P. 2013. Edible insects. Future prospects for food and feed security. Food And Agriculture organization of the united nations. ISBN 978-92-5-107596-8.
Szeja N. 2019. Entomofagia-Aspekty Żywieniowe i Psychologiczne. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych. Tom 68. Numer 3. Strony:489-50